Blog: Vragen kan altijd

Werkgelegenheid | Blog

25 oktober 2017
Suzanne van den Borne / Junior Beleidsmedewerker

Toen Rutte II in 2015 aangaf de verzorgingsstaat te willen veranderen in een ‘participatiesamenleving’ waarbij burgers – in plaats van de overheid – meer verantwoordelijk zouden moeten dragen, kregen we allemaal de rol van mantelzorger opgespeld. Door de enorme personeelstekorten in de zorg lijkt die verantwoordelijkheid om voor je naaste te zorgen alsmaar belangrijker te worden. Sommige verpleeg- en verzorgingshuizen vragen zelfs expliciet om mantelzorg of familieparticipatie. Naar verwachting van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) zullen meerdere tehuizen dit voorbeeld volgen. Maar moet deze trend doorzetten? En waar houdt die verantwoordelijkheid dan op?

Veel taken, weinig personeel

In september 2017 publiceerde het SCP een rapport omtrent de leefsituatie van ouderen in verpleeg- en verzorgingshuizen in 2015/2016. Hieruit blijkt dat vier op de vijf verpleeg- en verzorgingshuisbewoners kampt met zware lichamelijke beperkingen. Een aanzienlijk deel lijdt aan dementie; vijfentwintig procent komt zelden tot nooit buiten; bijna de helft van de bewoners wil vaker naar buiten en het sociaal netwerk van bewoners dampt in. En de zorgbehoefte van ouderen zal alleen maar toe nemen, volgens SCP. En dan heb ik het nog niet over het ervaren ‘geluk’ van bewoners dat volgens diverse critici toch iets minder rooskleurig is dan het SCP-zusteronderzoek Gelukkig in een verpleeghuis? doet vermoeden.

Genoeg werk voor handen dus. SCP concludeert dat vijfenzeventig procent van de ouderen in verpleeghuizen en verzorgingshuizen – als aanvulling op de zorgverlening van het personeel - hulp krijgt van familieleden. Niet slecht, zou je denken. Toch komt er nog te veel last op de schouders van verpleegkundigen. Media staan vol met koppen als ‘Roep verpleegkundigen om meer personeel’ en ‘Verpleegkundigen staan stijf van de stress’. Een stap in de goede richting zou al zijn om te stoppen met onnodige klussen, waar een hele lijst van blijkt te zijn. Ik denk dat iedereen het erover eens is dat ‘stoelen van bezoek terug op z’n plek sjouwen’ geen klus hoeft te zijn voor verpleegkundigen.

Dus…mantelzorgers: aan jullie de taak

Moeten zulke klussen dan de verantwoordelijkheid worden van mantelzorgers? Volgens het SCP zijn er tehuizen die expliciet hulp van familie vragen en is het ‘niet ondenkbaar dat instellingen vaker een beroep gaan doen op de familieleden van bewoners’. Het gaat daarbij vaak om huishoudelijke taken of het organiseren van activiteiten. Maar mag een verpleeghuis of verzorgingshuis bij toelating eisen dat familie een paar uur vrijwilligerswerk komt doen?

Je zou zeggen dat het uiteindelijk gaat om de eigen bestwil van bewoners én familie. Enkele uren verplicht vrijwilligerswerk, of het nu om huishoudelijke hulp of activiteiten gaat, zorgt ervoor dat zorgpersoneel minder gehaast hoeft te werken en meer tijd heeft om goede zorg te verlenen. Tegelijkertijd maken familieleden tijd vrij om activiteiten met bewoners te doen en hen daarmee wellicht wat minder eenzaam te laten voelen. Dat is uiteindelijk waar het om draait.

Toch ligt het allemaal – natuurlijk – iets gecompliceerder. Vier uur in de maand is misschien geen probleem voor de gemiddelde familie, maar weinig families zullen blij worden van acht of meer uur per week vrijwilligerswerk in een verpleeg- of verzorgingshuis. En hoeveel uren zijn dan genoeg om werkelijk bij te dragen aan het oplossen van het personeelstekort? Het is überhaupt de vraag of het om kwantiteit gaat, want studies over zorgpersoneel wijzen uit: Meer is niet per se beter. Familieleden van bewoners hebben hun eigen werk en gezin om voor te zorgen. Daarbij zijn er genoeg zorgbehoevenden die geen familie hebben, geen contact met hen hebben of waarbij familie niet meer in staat is om te helpen. De verantwoordelijkheid wordt niet voor niets bij een ander gelegd.

Ophef

Een vraag die daaraan gelinkt is: Is het nog wel duidelijk bij wie de verantwoordelijkheid ligt wanneer mantelzorgers het zorgpersoneel gaan verlichten? Wanneer mantelzorgers een aanzienlijk aantal uren zorg gaan verlenen, dan zien verpleegkundigen en verzorgenden door de bomen het bos niet meer. Er bestaat een kans dat werk dubbel wordt gedaan, of dat bepaalde dingen juist vergeten worden. En wiens schuld is het dan? Een divers netwerk aan hulpverleners kan verwarrend zijn voor zorgbehoevenden en zorgverleners, iets waarvoor de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) ook voor waarschuwt in haar rapport Heft in eigen hand. Hulp is zeker welkom, mits er duidelijke afspraken gemaakt worden tussen mantelzorgers en het personeel in verpleeg- en verzorgingshuizen.

Hoewel, theoretisch gezien, het idee dat instellingen vaker een beroep gaan doen op mantelzorgers om zodoende het zorgpersoneel te verlichten, goed kan uitpakken, verwacht ik dat deze mogelijke trend in de praktijk voor ophef zorgt. Het personeelstekort in de zorg blijft een enorm probleem en tehuizen zoeken wanhopig naar hulp. De vraag is of het reëel is om van familie een minimaal aantal uren aan vrijwilligerswerk te eisen in ruil voor ‘toegang’ tot een verzorgingshuis of verpleeghuis. Dat wil niet zeggen dat geen compromis mogelijk is: genoeg mensen zijn van goede wil en daarom vaak bereid om, naar eigen vermogen, te helpen. Stel geen harde eisen, maar ga in overleg met familie omtrent mantelzorg. Want hé, vragen kan altijd!